Lactobacillus rhamnosus – właściwości, zastosowanie i dawkowanie. Co mówią badania kliniczne?

Lactobacillus rhamnosus to gatunek bakterii probiotycznych naturalnie bytujący w przewodzie pokarmowym człowieka. Spośród wszystkich szczepów probiotycznych na świecie, szczep L. rhamnosus GG (ATCC 53103) – wyizolowany w 1983 roku przez profesorów Sheridana Gorbacha i Barry'ego Goldina z Uniwersytetu Tufts w Bostonie – jest najprawdopodobniej najlepiej przebadanym szczepem probiotycznym w historii medycyny, posiadającym ponad 800 publikacji naukowych.

W tym artykule znajdziesz rzetelne podsumowanie aktualnej wiedzy naukowej: co badania rzeczywiście wykazały, jakie są ich ograniczenia oraz dla kogo suplementacja L. rhamnosus może być uzasadniona.

Naturalny habitat i biologiczna charakterystyka

L. rhamnosus bytuje naturalnie w jelicie cienkim i grubym człowieka, a także w drogach rodnych kobiet. Wyróżnia się spośród innych Lactobacillus szczególnie wysoką odpornością na kwas żołądkowy i żółć – przeżywa pasaż przez żołądek w wysokim odsetku, co przekłada się na skuteczną kolonizację jelit. Cechuje go również wyjątkowa zdolność adhezji do nabłonka jelitowego – przyczepia się do komórek jelita, tworząc barierę ochronną przed patogenami.

Oprócz szczepu GG, istotną dokumentację kliniczną posiadają również: CGMCC1.3724 (LPR) – badany pod kątem regulacji masy ciała u kobiet – oraz JB-1 – badany w kontekście osi jelito–mózg i modulacji stresu.

Zastosowania kliniczne potwierdzone w badaniach

Biegunka związana z antybiotykoterapią (AAD)

To wskazanie z najsilniejszą dokumentacją kliniczną dla szczepu LGG. Metaanaliza Szajewskiej i wsp. (2015) obejmująca tysiące uczestników wykazała, że suplementacja L. rhamnosus GG podczas antybiotykoterapii istotnie statystycznie zmniejsza ryzyko wystąpienia biegunki poantybiotykowej. Ryzyko AAD w grupie LGG vs. placebo wyniosło odpowiednio 9% vs. 23% (RR = 0,40; p < 0,001). LGG konkuruje z patogenami o receptory nabłonkowe, produkuje substancje hamujące wzrost Clostridioides difficile oraz stabilizuje barierę jelitową osłabioną przez antybiotyk.

Biegunka infekcyjna u dzieci

L. rhamnosus GG jest jednym z niewielu probiotyków, dla których Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) wydało pozytywną rekomendację w leczeniu ostrej biegunki infekcyjnej u dzieci. Randomizowane badania kontrolowane wykazały skrócenie czasu trwania biegunki rotawirusowej o 1–2 dni oraz zmniejszenie nasilenia objawów. Efekt jest najsilniejszy przy wdrożeniu suplementacji w ciągu pierwszych 48 godzin od wystąpienia objawów.

Zespół jelita drażliwego (IBS)

W randomizowanym badaniu klinicznym Kajandra i wsp. (Aliment Pharmacol Ther, 2005) z udziałem 103 dorosłych pacjentów z IBS, suplementacja mieszanką probiotyczną z udziałem L. rhamnosus GG przez 6 miesięcy przyniosła istotną poprawę w zakresie bólu brzucha, wzdęć, dyskomfortu jelitowego oraz ogólnej oceny nasilenia objawów (IBS-SSS). Warto zaznaczyć, że LGG był składnikiem mieszanki – izolowane działanie szczepu w IBS wymaga dalszej weryfikacji.

Wpływ na skład ciała u kobiet – szczep CGMCC1.3724 (LPR)

Randomizowane, podwójnie zaślepione badanie Sancheza i wsp. (British Journal of Nutrition, 2014) z udziałem 125 dorosłych z otyłością (BMI 29,7–43,5) oceniało szczep L. rhamnosus CGMCC1.3724 (LPR) przez 24 tygodnie – 12 tygodni z restrykcją kaloryczną i 12 tygodni fazy utrzymania masy ciała.

Kobiety w grupie LPR straciły istotnie więcej masy ciała po 12 tygodniach vs. kobiety w grupie placebo (p = 0,02). Co istotne, w fazie utrzymania masy ciała (tyg. 12–24) kobiety w grupie LPR kontynuowały redukcję tkanki tłuszczowej, podczas gdy kobiety z grupy placebo wykazywały tendencję odwrotną. Efekt nie wystąpił u mężczyzn – brak istotnych różnic między grupami.

Oś jelito–mózg i modulacja stresu – szczep JB-1

Badanie Bravo i wsp. (PNAS, 2011) wykazało, że podawanie L. rhamnosus JB-1 myszom przez 28 dni zmieniało wzorce ekspresji receptorów GABA w mózgu, redukowało poziom kortykosteronu w odpowiedzi na stres oraz zmniejszało zachowania lękowo- i depresyjnopodobne. Efekty te nie wystąpiły u myszy po przecięciu nerwu błędnego, co wskazuje na kluczową rolę osi jelito–mózg w tym mechanizmie. Ważne zastrzeżenie: badanie prowadzono na modelu zwierzęcym. Bezpośrednie przełożenie na ludzi wymaga potwierdzenia w dedykowanych badaniach klinicznych.

Mechanizmy działania – rozgraniczenie danych

Dla pełnej rzetelności naukowej konieczne jest precyzyjne oddzielenie tego, co wykazano u ludzi, od tego, co ustalono w modelach zwierzęcych.

Fakty potwierdzone u ludzi:

• L. rhamnosus GG przeżywa pasaż przez żołądek i skutecznie kolonizuje jelita,
• LGG istotnie zmniejsza ryzyko i czas trwania biegunki poantybiotykowej i infekcyjnej,
• szczep CGMCC1.3724 (LPR) wspiera redukcję masy ciała u kobiet z otyłością stosujących dietę z deficytem kalorycznym,
• LGG moduluje skład mikrobioty jelitowej w kierunku wyższej różnorodności i stabilności ekologicznej.

Fakty z modeli zwierzęcych (wymagające potwierdzenia u ludzi):

• szczep JB-1 wpływa na ekspresję receptorów GABA w mózgu i zmniejsza odpowiedź kortyzolową na stres,
• L. rhamnosus produkuje substancje hamujące wzrost C. difficile i innych patogenów,
• modulacja cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-6) przez LGG in vitro i w modelach zwierzęcych.

Ograniczenia dostępnych badań

Rzetelna ocena L. rhamnosus wymaga wskazania istotnych ograniczeń istniejących badań. Po pierwsze, „Lactobacillus rhamnosus" to gatunek, nie jeden szczep – wyniki badań dotyczą konkretnych szczepów (GG, LPR, JB-1) i nie mogą być automatycznie przenoszone na inne szczepy bez własnej dokumentacji. Po drugie, badanie LPR dotyczące masy ciała prowadzono w kontekście diety z restrykcją kaloryczną – probiotyk działał addytywnie, nie jako samodzielna interwencja, a efekt dotyczył wyłącznie kobiet. Po trzecie, dane dotyczące profilaktyki wyprysku atopowego (AZS) u dzieci są niejednoznaczne – aktualne wytyczne ESPGHAN nie rekomendują LGG rutynowo w tym wskazaniu.

Dla kogo suplementacja jest uzasadniona

Na podstawie dostępnych danych klinicznych suplementacja L. rhamnosus może być zasadna dla:

• osób stosujących antybiotyki – profilaktyka AAD, najlepiej od pierwszego dnia kuracji,
• dzieci z ostrą biegunką infekcyjną – rekomendacja ESPGHAN,
• osób z IBS – jako element kompleksowego wsparcia mikrobioty,
• kobiet z nadwagą lub otyłością stosujących dietę redukcyjną – szczep LPR,
• osób narażonych na przewlekły stres – oś jelito–mózg (szczep JB-1, efekty u ludzi wymagają potwierdzenia),
• osób po intensywnej antybiotykoterapii – odbudowa mikrobioty jelitowej.

Dla kogo suplementacja nie jest wskazana lub wymaga ostrożności

• mężczyźni oczekujący redukcji masy ciała – szczep LPR nie wykazał istotnego efektu u mężczyzn,
• osoby z ciężką immunosupresją (chemioterapia, HIV/AIDS, leki biologiczne) – wymagana konsultacja lekarska,
• osoby z centralnym cewnikiem dożylnym – ryzyko translokacji bakteryjnej,
• wcześniaki i noworodki z bardzo niską masą urodzeniową – wyłącznie pod nadzorem neonatologa.

Dawkowanie i praktyczne wskazówki

Dawki stosowane w badaniach klinicznych różnią się w zależności od szczepu i wskazania:

• szczep GG w biegunce: 10⁹–10¹⁰ CFU/dzień (1–10 miliardów CFU) przez 5–10 dni,
• szczep LPR w regulacji masy ciała: 3,2 × 10⁸ CFU/dzień przez 24 tygodnie z oligofruktozą i inuliną.

Przy antybiotykoterapii należy rozpocząć suplementację równocześnie z antybiotykiem, zachowując 2–3 godziny odstępu od każdej dawki antybiotyku, i kontynuować przez minimum 1–2 tygodnie po zakończeniu kuracji. Kapsułki dojelitowe zwiększają przeżywalność bakterii, choć LGG cechuje się naturalnie wyższą odpornością na kwas żołądkowy niż większość szczepów Lactobacillus.

Przy wyborze preparatu zwróć uwagę na konkretną nazwę szczepu (GG, ATCC 53103 lub CGMCC1.3724), gwarancję żywotności do końca daty ważności oraz minimalną dawkę 1 miliard CFU (10⁹) na porcję.

Bezpieczeństwo i profil tolerancji

We wszystkich kluczowych badaniach klinicznych L. rhamnosus GG i CGMCC1.3724 wykazały doskonały profil bezpieczeństwa. Działania niepożądane były porównywalne z grupą placebo i ograniczały się do przejściowych objawów jelitowych na początku suplementacji. L. rhamnosus GG jest jednym z najczęściej stosowanych probiotyków u niemowląt i dzieci – jego bezpieczeństwo w tej populacji jest potwierdzone w tysiącach badań klinicznych. Szczep posiada status GRAS nadany przez amerykańską FDA dla zastosowań w żywności.

Źródła

1. Szajewska H, Kołodziej M. Systematic review with meta-analysis: Lactobacillus rhamnosus GG in the prevention of antibiotic-associated diarrhoea in children and adults. Aliment Pharmacol Ther. 2015;42(10):1149–1157. DOI: 10.1111/apt.13404
2. Szajewska H, Skórka A, Ruszczyński M, Gieruszczak-Białek D. Meta-analysis: Lactobacillus GG for treating acute gastroenteritis in children. Aliment Pharmacol Ther. 2013;38(5):467–476. DOI: 10.1111/apt.12403
3. Sanchez M, Darimont C, Drapeau V, et al. Effect of Lactobacillus rhamnosus CGMCC1.3724 supplementation on weight loss and maintenance in obese men and women. Br J Nutr. 2014;111(8):1507–1519. DOI: 10.1017/S0007114513003875
4. Bravo JA, Forsythe P, Chew MV, et al. Ingestion of Lactobacillus strain regulates emotional behavior and central GABA receptor expression in a mouse via the vagus nerve. Proc Natl Acad Sci USA. 2011;108(38):16050–16055. DOI: 10.1073/pnas.1102999108
5. Kajander K, Hatakka K, Poussa T, Färkkilä M, Korpela R. A probiotic mixture alleviates symptoms in irritable bowel syndrome patients: a controlled 6-month intervention. Aliment Pharmacol Ther. 2005;22(5):387–394. DOI: 10.1111/j.1365-2036.2005.02579.x
6. Kalliomäki M, Salminen S, Arvilommi H, et al. Probiotics in primary prevention of atopic disease: a randomised placebo-controlled trial. Lancet. 2001;357(9262):1076–1079. DOI: 10.1016/S0140-6736(00)04259-8
7. Szajewska H, Canani RB, Guarino A, et al. Probiotics for the Prevention of Antibiotic-Associated Diarrhea in Children. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2016;62(3):495–506. DOI: 10.1097/MPG.0000000000001081
8. Hemarajata P, Versalovic J. Effects of probiotics on gut microbiota: mechanisms of intestinal immunomodulation and neuromodulation. Ther Adv Gastroenterol. 2013;6(1):39–51. DOI: 10.1177/1756283X12459294. PMC3539293

Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Prezentuje przegląd piśmiennictwa naukowego i nie stanowi porady medycznej, dietetycznej ani podstawy do stawiania diagnoz. Przed rozpoczęciem suplementacji, szczególnie przy chorobach współistniejących lub stosowaniu leków, skonsultuj się z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.